AI có làm giảm cơ hội việc làm tại Việt Nam không?

Gần đây, một công ty nhân sự tại Việt Nam đã yêu cầu ông Kato, COO của Vitalify Asia, viết một bài báo với chủ đề: "AI có làm giảm cơ hội việc làm tại Việt Nam không?". Dưới đây là nội dung bài viết của ông Kato.

1. Xu hướng của ngành phát triển phần mềm tại Việt Nam Sự không chắc chắn hiện tại là quá lớn, nên việc khẳng định tương lai không mang nhiều ý nghĩa. Điều tôi đang chú trọng không chỉ là Chuyển đổi số (DX) đơn thuần, mà là tái cấu trúc để "tối đa hóa ROI của tổ chức". Mô hình kinh doanh thâm dụng lao động lấy "số lượng" làm lợi thế đã bị AI giáng đòn kết liễu. Ví dụ, việc cạnh tranh bằng đơn giá rẻ trong ngành offshore giờ đây không còn là chủ đề đáng để bàn luận nữa. Mặt khác, những kẻ tấn công mạng cũng đang sử dụng AI, khiến tốc độ phân tích lỗ hổng bảo mật nhanh chưa từng thấy. Trong bối cảnh rủi ro bảo mật trở thành trạng thái bình thường mới, chúng ta đang bước vào giai đoạn phải xây dựng một môi trường AI cân bằng được cả yếu tố "tấn công" và "phòng thủ".

2. Tình hình áp dụng AI Chúng ta đã qua thời kỳ chỉ trò chuyện với AI trên trình duyệt. Hiện tại, các tác tử AI (AI agent) được tích hợp thẳng vào IDE trên laptop hoặc máy chủ nội bộ, tự động xử lý các tác vụ ở nền. Vấn đề đặt ra là "ai sẽ duy trì môi trường đó cùng với chất lượng của nó". Chúng ta không thể giải quyết bài toán này bằng các khái niệm cũ. Giai đoạn mà các "mã nguồn trôi nổi" (rogue code) và ứng dụng do AI tạo ra xuất hiện tràn lan, len lỏi vào các công cụ quản lý chính thức của công ty và biến lỗ hổng bảo mật thành chuyện thường ngày đã thực sự bắt đầu. Đã qua rồi cái thời chỉ cần cấp tài khoản và quy tắc sử dụng cho nhân viên là đủ. Những công việc có độ khó cao đang trở nên cần thiết: liên tục bảo trì một môi trường AI thay đổi với tốc độ chóng mặt, đồng thời thiết lập các quy trình, công cụ và môi trường chia sẻ để đối phó với rủi ro.

3. Những công việc thực sự bị giảm bớt Những công việc trung gian từng được trả lương cao chỉ nhờ sự chênh lệch thông tin hoặc yếu tố môi trường—như các kỹ sư luôn viện cớ "có lỗi (bug) vì tài liệu đặc tả không hoàn chỉnh" hay các BrSE (Kỹ sư cầu nối) chỉ đóng vai trò người truyền tin đơn thuần—đang là những vị trí mất đi giá trị đầu tiên. Vốn dĩ, nếu chỉ ngồi chờ đợi một "tài liệu đặc tả hoàn hảo", thì sự can thiệp của con người không còn ý nghĩa. Nếu thực sự tồn tại một "tờ giấy phép thuật" như vậy, bạn chỉ cần đưa nó cho một con AI giá vài trăm đô la là có ngay sản phẩm tức thì. Những công việc lặp đi lặp lại không thể trả lời được câu hỏi về ROI: "Tại sao phải trả chi phí cao để thuê con người?" đã và đang bị loại bỏ.

4. Những công việc tăng lên Ngược lại, những công việc thuộc giai đoạn "trước khi có đặc tả" lại gia tăng giá trị. Thị trường thay đổi quá nhanh nên việc định nghĩa một bộ đặc tả hoàn hảo ngay từ đầu là điều bất khả thi. Do đó, giá trị nằm ở khả năng phán đoán của con người: nắm bắt nỗi đau (pain point) từ thực tế, chuyển hóa thành ý tưởng và đưa vào yêu cầu hệ thống. Hơn nữa, nhờ có AI, chúng ta có thể kiểm chứng ý tưởng đó dưới dạng bản mẫu (prototype) ngay trong ngày. Chu kỳ từ lên ý tưởng đến kiểm chứng được rút ngắn một cách đáng kinh ngạc, dẫn đến sự gia tăng đột biến của những công việc đòi hỏi đồng thời cả "chiều sâu tư duy" lẫn "tốc độ thực thi".

5. Điều AI không thể thay thế Các ý tưởng do AI tạo ra thường mang lại cảm giác "có vẻ đúng nhưng hình như đã thấy ở đâu đó". AI có thể đưa ra giải pháp tối ưu dựa trên các mẫu có sẵn, nhưng nó không thể có được sự tự tin vô cớ để khẳng định "tại sao điều này lại thú vị". Bản chất của sự tự tin đó chính là "cảm quan thẩm mỹ" ngấm vào máu thịt con người thông qua kinh nghiệm và những lần thất bại. Tương tự đối với trách nhiệm, hiện tại chỉ có con người mới có khả năng đưa ra quyết định "chọn phương án này" trước những ván cược không chắc chắn.

6. Dự đoán cho 3-5 năm tới Tôi cho rằng việc dự đoán tương lai là vô nghĩa. Ngay cả hình hài của AI hiện tại cũng sẽ sớm biến thành một thứ hoàn toàn khác. Tuy nhiên, tôi rất mong chờ một thời đại khi bức tường rào vật lý bảo vệ Việt Nam biến mất, và các đội ngũ tại đây sẽ được so sánh, đánh giá hoàn toàn bình đẳng với các đội ngũ trên toàn thế giới. Việc một nhóm nhỏ tinh nhuệ áp đảo một tổ chức khổng lồ sẽ trở thành chuyện bình thường. Môi trường gia công (offshore) tại Việt Nam từng là nơi mà khoảng cách địa lý và văn hóa có thể được dùng làm "lời bào chữa". Giờ đây, khi bức tường đó sụp đổ và tất cả cùng đứng trên một sân chơi toàn cầu, ranh giới giữa thành công và thất bại sẽ phụ thuộc vào việc tổ chức đó có trang bị được "sức chịu đựng trước sự không chắc chắn" hay không.

7. Chân dung nhân sự cần thiết Điều chúng ta cần là "những nhân sự mang trong mình sự tò mò mang tính tự hủy, liên tục dùng AI để tự động hóa chính công việc của mình". Đây là định nghĩa mà tôi luôn nhấn mạnh trong nội bộ công ty. Đó là những người không bám chấp vào một kỹ năng hay vị trí cụ thể, mà có khả năng kết nối chéo giữa kinh doanh, công nghệ và AI. Những người bị AI cướp mất việc làm là những người coi sự thay đổi là một "tổn thất". Còn những người biết tận hưởng quá trình bị cướp việc đó sẽ là những người kiến tạo nên thời đại tiếp theo.